Orokorra – Gure Platera Gure Aukera

Ikastetxerik ez, sukalderik gabe

Lurdes Kris — Mon, 19 May 2025 09:27:38 +0000

Ikastetxean sukaldea izateak abantaila asko ditu: menuak elikagai freskoekin, sasoikoekin, lokalekin jasangarriekin eta kalitatezkoekin egitea errazten du; xahuketa nabarmen murriztea bermatzen du eta tresna pedagogiko garrantzitsua izan daiteke, besteak beste.

Hori dela-eta, zuen ikastetxeetan sukaldea izateko eskaera egitera animatzen zaituztegu “Ikastetxerik ez, sukalderik gabe” kanpainaren baitan.

Hemen aurkituko dituzue jarraitu beharreko urratsak.

Ikusi sukaldeen mapa sukaldeen egoera ezagutzeko gure ikastetxeetan.

Ikastetxerik ez, sukalderik gabe!

Gozo Salburua jardunaldiaren kronika

Lurdes Kris — Wed, 05 Jun 2024 06:22:11 +0000

Joan den igandean, maiatzaren 26an, Gasteizko hezkuntza-komunitatea Salburuako gizarte-etxean bildu zen Gozo Salburua jardunaldia ospatzeko, eskola-elikadura iraunkorra eta osasungarria sustatzeko ekimena. EHIGEk eta GPGAk antolatuta, ikasle, irakasle, guraso eta nutrizioan adituak diren profesionalek parte hartu zuten.

Jardunaldia Eneko Viñuela Euskadiko Bidezko Elikadurako koordinatzailearen hitzaldiarekin hasi zen. Enekok Gozo Salburua jardunaldia aurkeztu zuen, osasungarria ez ezik, iraunkorra ere izango den eskola-elikadura sustatzearen garrantzia azpimarratuz.

Zergatik GOZO jardunaldia Salburuan

Eskola-jantokiaren ereduari buruzko eztabaida betean, Vitoria-Gasteizko Salburua auzoan partaidetza-prozesu komunitario erraldoi bat jarri da abian azken urtean, eskola-jantokiaren eredua errotik aldatzea eta kalitatezko elikadura hurbil eta freskoa sustatzea helburu duena. Horregatik, hezkuntza-komunitateek auzoko sukaldaritzaren aldeko apustua egin dute. Egun berean auzoan janaria prestatzeaz gain, elikadura-subiranotasunaren aldeko apustua egiten dute, lehengaiak inguruko ekoizle eta hornitzaileen eskutik bilduz.

Ibilbide honetan, GOZO Salburua jardunaldiak EHIGEren eta Bidezko Elikadura Justiziaren lan ildo estrategikoekin bat datorren lan ariketa bateratu baten emaitza dira. Gozoren edizio honen helburua auzoko hezkuntza-komunitateek eta Salburuan Gure Sukaldea plataformak elikaduraren esparruko subjektu sustatzaile gisa hasitako prozesu komunitario eraldatzailean sakontzea izan da.

Aitor Núñez, Salburua HLHIko jantokiko arduraduna eta Salburuak Bere Sukaldea plataformako kidea, ekimen honen helburuak partekatu zituen. Azaldu zuen nola, hasieratik, komunitateak funtsezko bi alderdi lantzea erabaki zuen: bazkalorduan hezkuntza esku-hartzea eta in situ sukaldaritza ezartzea. Ikuspegi honek, elikaduraren kalitatea hobetzeaz gain, jantokiko denbora hezkuntza-espazio gisa aprobetxatzea ere bilatzen du. Aitorrek azpimarratu zuen lehen urrats handia izan zela ikastetxeko zuzendaritzak proiektu hori curriculum-planean sartu zuenean, ikastetxearen nortasunaren eta filosofiaren zati gisa sendotuz.

Azken urtean zehar, ekimen hau egituratzeko ahalegin ugari egin dira, inkesta eta batzar irekietatik hasi eta hainbat arlotako profesionalak barne hartzen dituen lantalde tekniko bat osatzeraino.

Edna Xitumul, Qachuu Aloom elkarteko ordezkariak, Gozo Salburuan parte hartu zuen Guatemalako Eskola Errabinalen Sareko eskola-elikaduraren eredua azalduz. Qachuu Aloomek, maien hizkuntzan “ama lurra” esan nahi duenak, Rabinaleko komunitateetan lan egiten du eskoletan elikadura osasungarria eta iraunkorra sustatzeko. Ednak partekatu zuen nola inplementatzen dituzten nekazaritza-praktika tradizionalak eta haurrei irakasten dieten dieta orekatuaren garrantziaz, bertako produktuak eta produktu organikoak erabiliz. Gainera, emakumeekin egiten duten lan erabakigarria azpimarratu zuen, antzinako haziak berreskuratu eta babesteko, horrela beren komunitateetan elikadura-subiranotasuna eta biodibertsitatea bermatuz. Bere hitzaldiari buruz gehiago ikus dezakezu hemen.

Ondoren, Basauriko IGEen plataformatik, Raquel Martinek Etxegaiko eskola-jantokietako prozesu parte-hartzailea azaldu zuen. “Elikadura osasungarriaren alde egiten dugu, baina lorpenak gutxi dira”.
2021ean, familiak biltzen hasi ziren, elikaduraren kalitatearekin eta jantokietako aisialdiarekin kezkatuta. Batzordeen eta aldizkako bileren bidez, ikusi zuten egungo ereduak ez zituela beren helburuak eta nahiak betetzen. 2021eko maiatzean komunikatu publiko bat kaleratzea erabaki zuten, eta horrek prentsaren eta Eurest enpresako cateringaren arduradunaren arreta erakarri zuen. Eurestekin izandako bileren ondorioz, plater berriak sartu ziren eskolako menuan, baina familien eta langileen kexek jarraitu egin zuten janariaren kalitate eskasagatik.

2023ko urtarrilean, kexa ugari jaso ondoren, beste komunikatu bat egitea erabaki zuten, eta horren ondorioz Eusko Jaurlaritzarekin bildu ziren. Urtean zehar, batzordeetan lanean jarraitu zuten, eta gorabeherak eta jantoki-zerbitzuaren kalitatea berrikustea lortu zuten. Ondorengo bileretan, horietako bat 2023ko ekainean, Eusko Jaurlaritzak eta eskola-zuzendaritzek ikastetxeetan in situ sukaldeak ezartzeko aukera eztabaidatu zuten. Basauriko ikastetxe guztietan sukaldeak instalatzeko hasierako proposamenak bideraezina zirudien arren, udal sukaldaritzaren ideiak indarra hartu zuen. Udalarekin egindako bileretan, harrera ona izan zuen proposamenak, eta IGEek lanean jarraitzen dute eskola-elikaduraren kalitatea eta jolas-garaian hezkuntza-giroa hobetzeko.

Eztabaidarako unea

Entzuleen eta hizlarien arteko lehenengo mahaiaren ondorengo eztabaida bizia eta gogoetatsua izan zen. Parte hartzaileek familiek prozesu horietan duten parte-hartze txikiari buruz eztabaidatu zuten, baina aktiboki inplikatu zirenen konpromisoa eta motibazioa ere nabarmendu zituzten. Bileren eraginkortasuna eta emaitza zehatzak lortzeko beharra bezalako gaiak jorratu ziren. Parte-hartzaile batzuek lortutako lorpenei buruzko zalantzak azaldu zituzten, eta beste batzuek, berriz, agintariek baliozko solaskidetzat aitortzearen garrantzia defendatu zuten. Benetako aldaketak lortzeko eskaerak eta kexak dokumentatzearen eta formalizatzearen garrantzia nabarmendu zen, eta azpimarratu zen bidea nekeza eta motela bada ere, iraunkortasuna eta baterako ekintza funtsezkoak direla eskola-jantokien hobekuntzan aurrera egiteko.

Josebak, UAGAko ordezkariak, lehen sektoreak eskolako elikaduran duen garrantzia azpimarratu zuen. Nekazari gisa izandako esperientzia pertsonala partekatu zuen, eta sasoiko produktuen zuzeneko salmenta tokiko azoketan eta merkatuetan nola antolatzen duen azaldu zuen. Horri esker, ohiko banatzaileekin alderatuta, irabazi handiagoa lor dezake. Azpimarratu zuenez, Araban landatutakoaren % 1 baino ez da tokian bertan kontsumitzen, eta datu hori kezkagarria da, tokiko nekazaritza-ekoizpenaren eta eskualdeko kontsumoaren arteko deskonexioa islatzen baitu. Josebak harreman hori sendotzeko beharra azpimarratu zuen, elikadura jasangarriagoa eta onuragarriagoa sustatzeko, bai nekazarientzat, bai eskola-komunitateentzat.

Sukaldea enpresako Galder Novok menu jasangarriak lortzeko logistika inplementatzeko esperientziak jorratu zituen. Galderrek nabarmendu zuen oso garrantzitsua dela haurrak modu osasungarrian elikatzea eskola-jantokietan, eta nabarmendu zuen elikadura egokiak eragin positiboa duela errendimenduan eta osasunean, bai eskola barruan, bai eskolatik kanpo. Langile gaituak eta protokolo egokiak izateko beharra azpimarratu zuen, baita eskola-jantokien kudeaketan ikuspegi profesionalagoa eta konprometituagoa izateko beharra ere, elikagaien segurtasuna eta kalitatea bermatzeko. Bere hitzaldiari buruz gehiago ikus dezakezu hemen.

Bigarren mahaian, “Eskola-jantokien B aldea” izenekoan, Amaia Aierbe nutrizionistak ikasleen elikadura-osasunari buruzko ikuspegi erabakigarria eskaini zuen. Aierbek nabarmendu zuen ikasleen % 34k gehiegizko pisua edo obesitatea duela, eta horrek estigmak sortzen dituela, eskola-menu osasungarriez gozatzeari utzi gabe jorratu beharrekoak. Elikadura-ohitura osasungarrietan heztearen garrantzia azpimarratu zuen, baita eskola-jantokiaren inguruneak janariarekiko pertzepzioan eta harremanean eragin nabarmena izan dezakeela ere. Bere hitzaldiari buruz gehiago ikus dezakezu hemen.

Amaiak ere nabarmendu zuen eskola-jantokia jaten den lekua baino gehiago dela; sentsibilitate eta kultura ezberdinak elkartzen diren gunea da. Bere hitzaldian, nabarmendu zuen eskola-jantokian gorputza ez ezik, komunitate- eta kultura-espiritua ere elikatzen dela, eta aukera ematen diela haurrei aniztasunari eta elikadura iraunkorraren garrantziari buruz ikas dezaten. Bere hitzaldiari buruz gehiago ikus dezakezu hemen.

Atxondoko eskolak sukaldea estreinatu du

Lurdes Kris — Wed, 27 Dec 2023 13:35:52 +0000

Atxondoko eskolak sukalde berria du eta Atxondoko IGEak antolatutako inaugurazio ekitaldia egin dute. Ekitaldian ikasleak, gurasoak, eskolako arduradunak, Berton Bertokoa dinamikako kideak eta Atxondoko jatetxeetako sukaldariak egon ziren. Azken hauen artean, honako hauek: Akebasoko Iñigo Maguregi, Mendigoikoa Bekoako Jon Iñaki Yurrebaso, Etxosteko Ane Gallastegi eta Txispa jatetxeko Tetsuro Maeda.

Bidea ez da erraza izan, izan ere Durangaldeko beste hainbat herritan bezala, borroka luze baten ostean lortu dute Atxondon sukaldea izatea.

Atxondon denbora luzea daramate eskola elikadura eredu berri bat aldarrikatzen, eta eredu hori herriko ikastetxean txertatu dadin borrokatzen: “Gogoratu nahi doguz egindako aldarrikapen, videoclip, flasmove, abesti, lapiko hotsak, Lakuarako bidaiak eta astebeteko plantoa, umeak egunero eskolatik atera eta herriko plazan bazkaltzen eman genien, herriko

sukaldari eta jatetxeen laguntzarekin (Taberna txiki, Etxoste eta Akebaso jatetxeak)”.
“Eskerrak eman gura dizkiegu ibilbide honetan lagundu diguten guztiei. Gaur egungo eta iraganeko zuzendari, irakasle eta langile guztiei, gure ondoan bide lagun izan direlako eta gure aldarrikapenak beraienak egin dituztelako”, azaldu dute Berton Bertokoa dinamikako eta guraso elkarteko kideek.

Eskola-jangelak: Eredu berria eta sukaldeen zain

Lurdes Kris — Wed, 27 Dec 2023 13:27:56 +0000

Gero eta gehiago dira eskola-jangelen kudeaketa zentralizatuari alternatibak bilatzen ari diren ikastetxe publikoak eta egoera hau agerian uzteko Gure platera, gure aukera ekimenak prentsaurrea egin du gaur Bilbon. Bertan izan dira, besteak beste, Berton Bertokoa (Durangaldea), Salburua auzoa (Gasteiz), Zeanuriko eskola, San Martin eskola (Bergara), Orduñako eskola, Muskizko ikastola, Bidezko Elikadura eta EHIGErekin batera.

2019an Eusko Legebiltzarreko partidu guztiek lau hilabeteko epea eman zioten Eusko Jaurlaritzari jangelen plegu berriak inplikatutako eragileekin kontrastatzeko eta beste eredu deszentralizatu batzuk aztertzeko. Ez da ez bata ez bestea egin.

EAErako Hezkuntza Legearen proiektuak ere ez du inolako aurrerapausorik proposatzen arlo hauetan.

Gaur egungo araudiak, 2000. urtetik berritu ez dena, kudeaketa zuzena deritzon aukera eskaintzen du soilik. Eredu horretan, catering enpresa handiek kudeatzen dituzte ikastetxe publikoetako jangelak, elikagai kilometrikoak erabiliaz hein handi batean. Familiek finantzatzen dute eredu honen zati handiena.

Hala ere, hainbat ekimen sortu dira urte hauetan eredu horretatik kanpo.

2016tik lau proiektu pilotu ditugu (Gernika, Orduña, Laukariz, Markina). Ikastetxe hauetan elikagai ekologiko, bertako eta sasoikoekin egiten dira menuak. Zazpi urte pasatu diren arren lehen esperientzia martxan jarri zenetik, oraindik ez da zabaldu aukera hau gainontzeko ikastetxeetara.

Bestalde, oraindik praktikara eraman ez diren hainbat proiektu dituzte esku artean gaur gurekin ditugun beste hainbat ikastetxek:

Gasteizko Salburua auzoko ikastetxe publikoentzako auzoan hutsik dagoen lokal batean sukalde profesional bat eraiki eta bertan auzoko ikasle guztientzat propioki sukaldatzeko aukera aldarrikatzen du “Salburuak bere sukaldea” ekimenak”.
Durangaldeako “Berton bertokoa” taldeak 2021eko uztailean aurkeztu zuen proiektua Hezkuntza Departamentuan, Mallabia, Berriz, Zornotza, Abadiño, Iurreta, Atxondo, Zaldibar, Elorrioko eskolak eta Orobiogoitiako institutuen izenean. Proiektua eskolako jangela kudeatzeko eredu alternatibo bat da. Kudeaketa eredu honetan, tokiko administrazio publikoek( udala, mankomunitatea, Landa Garapenerako agentzia edo beste tokiko administrazio bat) eskolako sukaldea elikagaiez hornitzeko kudeaketaz arduratuko dira. Eredu hau, osasuntsua, hezitzailea, jasangarria, baldintza duinak dituena bai langileekin zein baserritar eta arrantzaleekin.
Zeanuri eskolako ekimena, menuak eraldatzen dituen proposamen bat da, tokiko produktuez, freskoez, jasangarriez eta sasoikoez osatuak izatera pasatzeko. Aldaketa horiekin guztiekin batera, bazkariaren denbora bera espazio pedagogiko bihurtzeko prozesu bat proposatzen dute.
San Martin eskolak (Bergara) jangela tokiko eta sasoiko elikagaiekin hornitzea aldarrikatzen du.

Esperientzia guzti hauek hainbat printzipiotan oinarritzen dira:

Kudeaketa publikoa, langileena barne
Eskola-jangelan eskaintzen den elikadura ereduak garapen jasangarrirako helburuekin bat egin beharko luke (km0 produktuak, ekologikoak, elikagaien zero xahuketa eta abar.)
Ikasleak elikadura osasuntsuan heziko dituen espazio pedagogikoa izan behar du eskola-jangelak. Horretarako, langile guztiek lan-baldintza eta formakuntza egokia izan behar dute.
Ikastetxearen erabaki-ahalmenak handitu behar dira (eredua aukeratzea, zerbitzuaren kontrola, antolakuntza, hobekuntzarako proposamenak egitea, eta abar) dagokion formakuntza bermatuz hezkuntza-komunitateari.

Hau guztiagatik, hauxe eskatzen diogu Hezkuntza sailari: behingoz abiatu dezala eredu deszentralizatu/osagarri berria eraikitzeko prozesua, inplikatutako eragile guztiekin.

Sukaldeak

Jangela-eredu berria aldarrikatzearekin batera, 50 ikastetxe publiko baino gehiagok eskatu dute sukaldea eraikitzea euren eskola eta institutuetan, hainbat abantaila dituelako bertan sukaldatzeak:

Bazkaria zerbitzatu baino denbora gutxi lehenago sukaldatzen da.
Menuak elikagai freskoekin, sasoikoekin, lokalekin, jasangarriekin eta kalitatezkoekin egitea errazten du.
In situ sukaldeak nabarmen murrizten du elikagaien xahuketa.
In situ sukaldaritza tresna pedagogikoa izan daiteke.
In situ sukaldea duten ikastetxeetako familiek hobeto baloratzen dute menuen kalitatea.

Hori guztiagatik, hauxe eskatzen diogu Hezkuntza sailari:

Ikastetxe publiko berri guztiak sukaldearekin eraiki ditzala.
Eskaera egin duten ikastetxe guztietan aztertu dezala sukaldea eraikitzeko aukera.

Deskargatu prentsa-txostena osoa.

Podcast 1: Eskola-jantokiak, gaur egungo egoera

Lurdes Kris — Wed, 20 Dec 2023 13:32:37 +0000

Dagoeneko ikusgai dago Bidezko Elikadura eta EHIGEren arteko lehen bideo-podcast-a, Radio Popular-Herri Irratiarekin elkarlanean grabatua.

Lehenengo bideo honetan eskola-jantokien egoeraren azterketa egiten da, 2023ko abenduan, non eskola komunitateak jantokietan kudeaketa eredu berri bat aldarrikatzen duen, jasangarriak eta osasuntsuak diren menuak eta sukaldeak ikastetxeetan.

Gure seme-alaben elikadura eta osasuna ez da jolasa!

Lurdes Kris — Wed, 15 Nov 2023 10:10:10 +0000

Joan den hilean, Gure Platera, Gure Aukera (GPGA) ekimenetik EAEko eskola publikoetako eskola-jantokien egungo egoerari buruz egin genuen azterketa zabaldu genuen. Azken egunotan, katerin-enpresen irregulartasun larriek eskola-komunitateen arteko haserrea astintzen ari dira.

Hernaniko Langile ikastolako familiek elkarretaratzea egin zuten, beren seme-alabei zerbitzatzen dieten eskola-menuaren kalitate eskasagatik sentitzen duten ezinegona salatzeko. Aste pare batean hainbat gertaera kezkagarri izan ostean, ostiralean iritsi zen edalontzia bete zuen tanta. Egun horretan, babarrunak menutik kendu behar izan zituzten egoera txarrean zeudelako, eta haur batek zizare bat aurkitu zuen arrainean. Familiek erabaki zuten seme-alabek etxetik eramandako elikagai «egoki eta osasuntsuak» prestatzeaz arduratzea.

Ostiralean Hernanin gertatutakoaren ondoren, Jokin Bildarratz Hezkuntza sailburuak Serunion enpresarekin kontratua bertan behera uzteko espedientea irekitzeko agindua eman du, eta, Cadena Ser irrati-katearen arabera, enpresarekiko kontratua deuseztatzeko aukera juridikorik dagoen aztertzeko eskatu du. Izan ere, Eusko Jaurlaritzak espediente bat ireki du dagoeneko, irailaren 22an Ikasbideko jantokian larbak zuen janaria zerbitzatu ondoren.

GPGAko kide den EHIGEk En Jake (1:09:00) programan egindako adierazpenetan nabarmendu duenez, “familiek ordaintzen dugu, baina ezin dugu erabaki. Enpresen jarraipena eta kontrola egiten ari gara. Ikastetxe publikoen % 25ek baino ez du sukaldea. Buelta bat eman behar zaio egoera honi”.

Horregatik berresten dugu jantokietako arazoa ez dela puntuala, egiturazkoa baizik, eta beharrezkoa dela kudeaketa-eredua aldatzea, deszentralizazio-prozesu batetik igaro behar duena, eskola-komunitateei erabakitzeko ahalmena emanez.

Gure seme-alaben elikadura eta osasuna ez da jolasa!

Ikasturte berria, kontratu berriak, betiko arazoak

Lurdes Kris — Tue, 31 Oct 2023 12:33:41 +0000

23-24 ikasturtea berritasunekin hasi da eskola-jantokietan. Ia 6 urte igaro ondoren, lizitazioak berritu dira eta kontratazio berriak jarri dira abian horien kudeaketan. Lizitazio horiek atzerapen ugari izan dituzte, eta Hezkuntza Departamentuko arduradunen arabera, berrikuntza ugari ekarri dituzte. Bidezko Elikadura eta EHIGEk kontratu berri horien azterketa egin dute, eta ondorio nagusia da aldaketak formetan egin direla, baina ez direla sakonekoak. Esan ohi den bezala, aldatu, denak berdin jarrai dezan.

Erabakitzeko ahalmen osoa catering-enpresa bati ematen dio eredu zaharkitua dugu oraindik. Eskola-komunitateekin zerikusirik ez duen eta onura ekonomikoa baino bilatzen ez duen enpresa. Oraindik ere kalitatearen aurrean prezioa lehenesten eta baloratzen duen eredu baten aurrean jarraitzen dugu, eredu horrek enpresa gutxi batzuen esku jarraitzen du, eta aukera ukatzen die errestaurazio enpresa txiki edo ertainei. Eredu honek ez du aukerarik ematen produktu agroekologikoa eta hurbilekoa lehenesteko, klima-aldaketa gehiago bizkortuz.

Zoritxarrez, enpresa horietako baten jarduera albiste ugaritan agertu da azken asteotan, arau-hauste larriak tarteko. Gainontzean, ohiko gorabeherek jarraitzen dute (langile falta, janari eskasia, egoera txarrean dagoen janaria…), eta familia askok adierazi dute ez daudela pozik eskola-jantokietako zerbitzu “eguneratuarekin”.

Gure Platera Gure Aukerak ekarpen ugari egin ditu kontratu berri horien baldintza-agiriak hobetzeko; eskola-elikadura osasuntsuago, jasangarriago eta bidezkoagoa lortzeko urratsak emateko, baita bertan lan egiten duten pertsona guztientzat hobekuntzak egiteko ere. Ekarpen horiek guztiak ez dira gauzatu.

Era berean, etorkizuneko hezkuntza-legean eta araudian funtsezko aldaketak txertatzeko proposamen ugari egin dira: eskola-jantokia espazio pedagogiko, osasungarri, iraunkor eta bidezkoa bihurtu ahal izateko. Izan ere, elikadura eta familiak bigarren mailara pasatu dira edo ez dira aintzat hartzen. Egindako ekarpenak balioestea eta kontuan hartzea espero dugu.

Euskal eskola publikoko familiek urteak daramatzate eskola-jantoki eredua aldatzeko zain. Ikastetxeei autonomia emango dien eredu bat, tokiko ekoizleei, produktu ekologiko osasuntsuagoei eta ingurumena errespetatzen dutenei atea irekiko diena. Eredu horrek haurren osasuna lehenetsiko luke, eta ez catering-enpresa handien irabaziak. Eskola-jantokia irakaskuntza-gune bihurtuko duen eredua, bere ahalmen guztiarekin. Langileei beren lana behar bezala egin ahal izateko prestakuntza, denbora, ratioak eta lan-baldintzak emango dizkien eredua.

Hezkuntzaren legea negoziatzen ari den honetan, euskal eskola publikoko familiok ez dugu ulertzen urte luzez egindako eskari honi ez erantzutea. Ikasturtez ikasturte eta lizitazioz lizitazio arazo berberak errepikatzen dituen eta hobekuntza-ekimen orori atea ixten dion jangela eredu honekin ezin dugu jarraitu.

Edari energetikoak: Lehentasuna, gure seme-alabak

Lurdes Kris — Wed, 25 Oct 2023 14:24:30 +0000

Kontrolik gabeko edari energetikoak. Gehiegizko kontsumoak agerian uzten du neurri arautzaileak behar direla haurren eta nerabeen osasuna babesteko. Bidezko Elikadura elkarteak honako hauek eskatu ditu: 18 urtetik beherakoei edari energetikoak saltzea debekatzea, haur eta gazteei zuzendutako publizitatea eta marketina debekatzea, ontzietan ohartarazteko etiketak jartzea eta gehiegizko kontsumoa eragozteko prezioa zuzentzea. Javier Guzmán Bidezko Elikadurako zuzendariak hurrengo artikuluan azaltzen digu.

Azken egun hauetan ikusi dugu agenda mediatikoan sartu dela gaizki deituriko edari energetikoen kontsumoa gero eta handiagoa dela eta adingabeen osasunerako arriskuak dakartzala. Egia esan, kafeina eta azukre-koktel bat da, lata bakoitzak bi kafe-katiluren eta 7 edo 8 azukre-kartazalen baliokidea izan ohi baitu.

Osasun-inpaktuak ezagunak dira: portaera-alterazioak, suminkortasuna, urduritasuna eta nahasmendu kardiobaskularrak, hala nola tentsio arteriala edo takikardia areagotzea.

Daturen bat ematearren, 10-18 urteko nerabeen % 70 inguruk aldizka kontsumitzen ditu, eta horietatik % 12k hilean 7 litro baino gehiago kontsumitzen ditu. 3 eta 10 urte bitarteko haurren artean ere, % 20 inguruk edaten du.

Bada, badirudi eztabaida urteetan giltzapean egon ondoren, ezin izan dela gelditu, eta autonomia-erkidego batzuek ontzat jotzen dute 18 urtetik beherakoei saltzea debekatzea. Baina edari energetikoak errealitate are dramatikoago baten punta-puntakoak baino ez dira, hau da, gure seme-alaben erabateko babesgabetasuna elikadura ez osasuntsuaren aurrean, eta kontsumo horretatik babestea helburu duten politika eta araudirik eza.

Horrela, Euskal Autonomia Erkidegoan eta Espainiako Estatuan ez dago haurren publizitatearen erregulazio publikorik. Iaz estatu mailan idatzita zegoen dekretua, Espainiako estatua EBko buruan jartzen zuena UK eta Portugal bezalako herrialdeekin, eta, azken unean, bertan behera geratu zen Nekazaritza ministroak betoa jarri zuelako, elikagaien lobby industriala aurka agertu ondoren.

Ez dugu elikagai-politika fiskalik elikagai osasuntsuenei zergak ezartzen dizkienik eta elikagaien kontsumoa handitzeko benetan beharrezkoak diren elikagaien zergak merkatzen dituenik. Hau da, elikadura-piramide alderantzikatua sustatzen duen politika bat dugu, gozoki-produktuen kontsumoa errazten duena eta produktu osasungarri eta freskoei pizgarriak kentzen dizkiena.

Ez dugu eskola-elikadurari buruzko politikarik jantokiak kontsumo osasungarriari lotutako zentrotzat har daitezen eta, gainera, gertuko nekazaritza-garapenerako motor izan daitezen.

Ez dugu elikagaien etiketatze argirik elikagaiak erraz eta azkar bereizten laguntzen digunik.

Laburbilduz, gure administrazio publikoak ez dira beste alde batera begira egon, baizik eta hamarkadak daramatzate enpresa handi horien onuraren aldeko politikak egiten milioika pertsonaren osasunaren kontura. Garaia iritsi da nahikoa dela esateko, eta guztiontzako elikadura osasungarria eta bidezkoa bermatuko duten politikak eskatzeko. Une honetan, Eusko Jaurlaritzak aurrerapauso bat emateko aukera paregabea du, edari energetikoak debekatuz eta haurren publizitatea arautuz, haurrak eta nerabeak babesteko Lege berriaren eztabaidaren esparruan.

Javier Guzmán, Bidezko Elikadurako zuzendaria

Informazio gehiago:

https://justiciaalimentaria.org/justicia-alimentaria-lanza-un-llamamiento-urgente-para-regular-la-publicidad-infantil/

https://justiciaalimentaria.org/justicia-alimentaria-propone-la-prohibicion-de-la-venta-de-bebidas-energeticas-a-menores-de-18-anos-en-espana/

https://justiciaalimentaria.org/informe-bebidas-energeticas/

Zer dago jateko?

Lurdes Kris — Fri, 20 Oct 2023 08:23:44 +0000

Zer lotura dute solomo-erretilu batek, izokin-gisatu batek, bitamina-konplexu batek eta gure maskotaren pentsuak? Gure lankidea Raquel García Palacínek azalduko digu hurrengo artikuluan.

Bazkaltzeko ordua da eta mahaia zain dago familia eseri arte. Mahaiaren erdian solomo-erretilu bat dago, eta alboan izokin-gisatua duen kazola bat. Eserleku batean bitamina-konplexu bat dago eta sukaldeko zoruan bazkalekua dago, familiako kide berriarentzat pentsua duena.

Elementu horiek koadro gastronomiko bateko loturarik gabeko piezak dirudite, baina guztiek dute lotura komun bat, Mendebaldeko Afrikako arrain-olioaren eta irinaren ekoizpena.

Sestaotik 4.259 kilometro hegoaldera Senegalgo Kayar herria dago. Herri horretan dago solomo-erretilu batek, izokin-gisatu batek, bitamina konplexu batek eta maskotentzako pentsu batek komunean zer duten jakiteko erantzuna. Senegaldar herri hau adibide bat baino ez da, Gambia edo Mauritania bezalako herrialdeetan badira beste “Kayar” batzuk, non duela urte batzuetatik olioa eta arrain-irina prozesatzeko fabrikak ezartzen ari diren.

Urtero, 500.000 tona arrain baino gehiago ateratzen dira Mendebaldeko Afrikako kostaldetik, irina eta olioa egiteko birrintzen direnak. Harrapaketa-bolumen horrekin eskualdeko 33 milioi pertsona baino gehiagoren elikadura-beharrak ase litezke, ez bakarrik kostaldeko eremuetan, baita barnealdeko eremuetan eta inguruko herrialdeetan ere. Munduko eremu honetarako, arrainak berebiziko garrantzia du, biztanleriaren elikadura-oinarriko proteinen % 70 baino gehiago hartzen baitu.

Arrain-irinaren eta -olioaren erabilera nagusia elikadura-akuikultura da, izokina bezalako espezie haragijaleena, eta Norvegia da munduko lehen inportatzailea. Irin horretatik tona bat lortzeko, 4 eta 5 tona arrain fresko behar dira, horrek dakarren hondar garbiarekin; izan ere, arrain basati batzuk – sardinak, sardinak eta antxoak, esaterako – zuzenean jango bagenitu, horiekin arrain-haztegiko izokina elikatu beharrean, mikronutriente kopuru bera jaso ahal izango genuke, eta harrapatutako arrainaren % 59 itsasoan utziko genuke, Afrikako Greenpeacek argudiatu bezala.

Arrain-irinen eta -olioen bigarren erabilera nagusia abeltzaintza industrialerako pentsuak egitea da, arrainaren deribatuen ekoizpen osoaren herena hain zuzen ere. Txerri-sektorea da hartzaile nagusia eta Europar Batasuna bezero nagusia, txerri-haragiaren munduko lehen esportatzailea baita.

Txerrikumeak txerrikumeei titia kentzen zaienean, arrain-irinaz elikatzen dira, proteina asko dituztenez, animaliak azkar hazten laguntzen baitute. Horrela, produktibitatea handitu eta kostu ekonomikoak murriztu daitezke. Hala ere, ekoizpen-eredu horrek ingurumen, gizarte eta, era berean, etika kostu handiak ditu, hegoaldeko herrialde globaletatik iparraldeko herrialde globaletara arraina desbideratzen delako.

Arrain-irinaren eta -olioaren beste erabilera bat maskotentzako pentsuak egitea da, bitamina-konplexuak edo kosmetikoak.

Industria horren ondorioak haratago doaz, eta Afrikako milaka emakumeren lanari eragiten dio. Emakume horiek arraina lantzen dute, baina dagoeneko ez dute arrain hori eskuratzeko aukerarik, orain arrain-irina eta olioa prozesatzen dituzten fabrikei saltzen baitzaie. Fabrika horiek ingurumen-arazo handiak eragiten dituzte, hondakinak itsasora eta ibaietara isurtzen dituztelako, eta osasun-arazoak sortzen dituzte, bertan lan egiten duten pertsonen artean, bai eta horiek dauden herrietako biztanleen artean ere.

Bestalde, izokina edo kostu txikiko txerri-okela bezalako produktuen eskaria handitu egin da mundu osoan, eta horrek olio eta arrain-irin gehiago eskatzea eragin du, klima-aldaketak eta ozeanoetako tenperaturak gora egin dutelako.

Familia mahaian eseri eta jaten hasten da. Ez dute inoiz ezer entzun Kayar herriari buruz, ezta elikagaiek mahaira iritsi arte egin duten bidaia luzeari buruz ere, baina, ikusten dugunez, gure etxeetan hartzen ditugun kontsumo-erabakiek eragina dute guretik milaka kilometrora dauden beste etxe batzuetan. Distantzia fisiko horrek ez du eragozten bizitza guztiak elkarrekin konektatuta egotea, gure koadro gastronomikoko elementuak bezala.

Informazio gehiago: El cuento del pescado y el pescador en el contexto de la globalización neoliberal. Senegal como estudio de caso

EHIGEren ekarpenak eskola-jantokiak arautzen dituen agindu berriari

Lurdes Kris — Wed, 27 Sep 2023 10:53:28 +0000

EAEko ikastetxe publikoetako jantokiak arautzen dituen agindua berritzeko prozesuari ekin zion Hezkuntza sailak abuztuan. Egun hauetan iritsi da proiektua Euskadiko Eskola Kontseilura eta Gure platera, gure aukerako kide deb EHIGEk hainbat ekarpen egin dizkio Euskal Eskola Publikoaren etorkizunerako hain garrantzitsua den araudi honi.

23 urte pasatu diren arren egun indarrean dagoen araudia martxan jarri zenetik, EHIGEk uste du aldaketa txiki batzuk baino ez dituela egin nahi Hezkuntza sailak. Hala ere, gai honek duen garrantzia kontuan hartuta, hainbat ekarpen egin dizkio ikasleen gurasoen konfederazioak aginduari. Hona hemen batzuk:

Elikadura osasuntsua eta iraunkorra sustatzea. Gaur egun ezin da ulertu jantokia otordu-zerbitzu soil bat bezala, eragin zuzena duelako ikasleen osasunean eta baita ingurumenean ere. Hala, elikadura osasuntsua eta iraunkorra lortzea izan behar daeskola-jantokiak arautzen dituen araudiaren helburuetako bat.
Hezkuntza-tresna garrantzitsua. Elikadura osasuntsua eta iraunkorra sustatze helburu duen heinean, Ikastetxeko Hezkuntza Proiektuan txertatu behar da eskola-jantokia, horrek dituen inplikazio guztiekin.
Hezkuntza-tresna garrantzitsua den heinean, langile guztiek (begirale, sukaldari, office, arduradun) formakuntza egokia jaso behar dute, bereziki elikadura osasuntsua eta gatazken konponketan.
Euskararen erabilera bermatzea. Benetako murgiltze-eredua izateko, beharrezkoa langile guztiak beharrezko gaitasuna izatea eta euskararen erabilera bermatzea jantokiko espazioan.
Eredu osagarria arautu eta OOGa ahalmentzea eredua aukeratzeko. 2019eko urrian Eusko Legebiltzarrak aho batez eskatu zion arren kudeaketa osagarri bat arautzea Hezkuntza sailari, momentuz catering enpresa handien bidezko kudeaketa zuzena soilik dago arautua.
Sukaldea izateko baldintzak zehaztea. 50 ikastetxe publiko baino gehiago daude oraintxe sukaldea egiteko zain eta ez da inon zehazten zein baldintza bete behar dituen ikastetxe batek sukaldea izateko. Bada garaia eskolan bertan sukaldatzeari dagokion garrantzia emateko.
OOGren funtzioak handitzea. Ikastetxeko erabaki-organu gorena den heinean, erabaki-ahalmen gehiago izan behar du eskola kontseiluak hainbat arlotan: eredua aukeratzea, zerbitzuaren kontrola, lehengaien erosketa, euskeraren erabilera, eta abar.
Jantoki batzordearen funtzioak handitzea. Jantoki-batzordeak derrigorrezkoa izan beharko luke; informazioa, formazioa eta aurrekontua behar ditu; eta zebitzuaren kontrola egiteko ahalmena izan behar du Hezkuntza sailarekin batera.